Su Kayıp ve Kaçak Yönetimi

Fiziki kayıp ile idari kayıp nasıl ayrılır?

Fiziki kayıp şebekeden fiilen kaçan, idari kayıp ise tüketildiği hâlde faturaya yansımayan sudur. İçme suyu kayıplarında idari kayıp sayaç ve abone yönetimiyle, fiziki kayıp aktif sızıntı kontrolüyle (active leakage control) azaltılır; akustik ekipman yalnız fiziki kaybı bulur. Bu terimler, İçme Suyu Temin ve Dağıtım Sistemlerindeki Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği'nin 4. maddesinde tanımlanır (Resmî Gazete 8 Mayıs 2014; son değişiklik 31 Ağustos 2019):

• Fiziki kayıp: tüketici sayacından önce borulardaki kırık ve çatlaklar, boru başı ve abone bağlantısı hataları, servis depolarındaki kaçak ve taşmalar.
• İdari kayıp: sayaç, okuma ve kayıt hataları ile izinsiz tüketim.
• Gelir getirmeyen su (non-revenue water): sisteme verilen su ile faturalandırılmış izinli tüketim arasındaki fark. Bu kalemleri ayıran hesaba su dengesi denir.

Yönetmeliğin 9. maddesine göre büyükşehir ve il belediyeleri su kayıplarını 2023'e kadar en fazla %30'a, 2028'e kadar en fazla %25'e indirmekle yükümlüdür; diğer belediyelerde hedef 2023 için %35, 2028 için %30, 2033 için %25'tir. Su dengesinden rapora kadar her adımın donanımı için içme suyu şebekelerinde kayıp-kaçak yönetimi adım adım rehberini izleyin.

Kaçak aranacak bölge nasıl daraltılır?

Kaçak aranacak bölge, şebekeyi girişinde debimetre bulunan izole alt bölgelere (DMA, district metered area) ayırıp her alt bölgenin gece debisini izleyerek daraltılır. Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği Teknik Usuller Tebliği (Resmî Gazete 16 Temmuz 2015; değişiklik 23 Eylül 2020) çalışmanın çerçevesini üç kuralla çizer:

• Alt bölgenin izolasyonu sıfır basınç testiyle doğrulanır (Madde 10/2).
• Entegre sistem her alt bölge için gece çizgisi, yani gece debisi eğrisi analizi yapar; gece çizgileri SCADA'da günlük takip edilir (Madde 12/1-b).
• Arıza noktasına giderek daralan bir alanda sistematik çalışılarak ulaşılır (Madde 10/1).

Tüketim gece en düşük düzeydedir. Bir alt bölgenin gece debisi önceki gecelere göre yükseliyorsa ve bölgede gece tüketimi değişen bir abone yoksa büyük olasılıkla yeni bir fiziki kayıp vardır; akustik tarama o bölgede başlar. Veri kaydediciyi ve merkez yazılımını seçerken su şebekesi SCADA ve telemetri çözümleri sayfasındaki ölçütlere bakın.

GUTERMANN Zonescan AMI'nin katalog açıklamasında da sıra aynıdır: önce toplam tüketim üretimle karşılaştırılıp brüt kayıp görülür, kaydediciler sonra hedeflenen bölgeye yerleştirilir. Sahadaki iş sırasını şebekede kaçak tespitinin saha uygulama adımları listesine göre planlayın.

Kalıcı izleme mi, dönemsel tarama mı?

Kaçak aynı alt bölgede tekrarlıyor ve bölge sınırları sabitse kalıcı gürültü kaydedici (noise logger) ağı kurulur. Bölge dönemsel olarak taranacak ve şüpheli hat iki erişim noktası (vana, hidrant) arasındaysa taşınabilir korelatör (leak noise correlator) kullanılır. Kaydediciyle mi korelatörle mi başlayacağınıza gürültü kaydedici mi korelatör mü karşılaştırması yazısına göre karar verin.

Kalıcı izlemenin kendi radyo ağıyla çalışan seçeneği GUTERMANN Zonescan Alpha – Uzaktan İzlemeli Su Kayıp Kaçak Tespit Sistemi'dir. ZoneScan 820 gürültü kaydediciler Alpha veri toplama birimine çift yönlü radyoyla, Alpha da merkeze GPRS ile bağlanır. Ağ 20 ila birkaç bin ölçüm noktasına büyütülebilir; kaydedici ve tekrarlayıcı pili 5 yıl dayanır (katalog, Ağustos 2026).

Zonescan Alpha sabit bir kurulumdur ve kurulumu GUTERMANN yapar veya denetler; tek seferlik tarama için uygun değildir. Kalıcı izlemenin diğer seçeneklerini kalıcı su kaybı tespit ve izleme sistemleri arasında bulabilirsiniz.

İdarenin AMI ağı varsa Zonescan AMI ne değiştirir?

İdare iki yönlü akıllı sayaç (AMI) ağı işletiyorsa Zonescan AMI Entegre Kaçak Tespit Sistemi akustik kaydedicileri bu ağa bağlar: veri günde bir kez iletilir, analiz ofiste harita arayüzünde yapılır (katalog, Ağustos 2026). Bu seçenek yalnız katalogda entegre olduğu belirtilen iki AMI sisteminden birini işleten idare için geçerlidir; diğer idarelerde Zonescan Alpha'nın kendi radyo ağı ve GPRS bağlantısı kullanılır.

Taşınabilir korelatör hangi durumda yeterlidir?

Şüpheli hat iki erişim noktası arasındaysa taşınabilir korelatör yeterlidir. GUTERMANN Aquascan 620L – Güçlü Otomatik Filtreleme Yazılımlı Laptop Su Kaçağı Tespit Korelatörü iki kablosuz sensör, kontrol ünitesi ve Windows bilgisayarda çalışan yazılımdan oluşur. Konumun iki sensördeki kayıttan nasıl hesaplandığını akustik korelasyonun çalışma prensibi yazısından okuyun.

Aquascan 620L'nin yazılımı FFT, tutarlılık ve çapraz spektrum analiziyle 1…5.000 Hz bandında çalışır. Korelatör tüm yaygın boru malzemelerinde ve karışık malzemeli hatlarda kullanılır; plastik ve büyük çaplı boruda sensöre opsiyonel hidrofon bağlanır (katalog, Ağustos 2026; AquaScan 620L üretici veri sayfası).

Sensör pili 8 saate kadar (katalog, Ağustos 2026) dayandığı için Aquascan 620L vardiyalık bir araçtır; sürekli dinleme gereken bölgeye Zonescan Alpha kurulur. Kalıcı ağ olan bölgede ise ağın verdiği konumu ikinci kez kontrol eder. Modeller gerçek zamanlı (taşınabilir) korelatörler arasında karşılaştırılabilir.

Kalıcı ağ kurmadan önce gürültü kaydedicilerle dönemsel tarama yapılabilir mi?

Yapılabilir. ZoneScan 820 kaydediciler önce bir bölgeye bırakılıp sonra başka bölgeye taşınarak ya da araçla geçerken okunarak kullanılır, ardından aynı kaydedicilerle sabit ağa geçilir (ZoneScan Alpha üretici veri sayfası, Mayıs 2023). Kaydedici modellerini gürültü kaydedici korelatörler arasından seçin.

Akustik dinleme cihazı zincirin neresinde kullanılır?

Akustik dinleme cihazı zincirin son halkasında kullanılır: kalıcı ağın veya korelatörün verdiği konumda, kazıdan önce kaçak noktası yer mikrofonu (ground microphone) veya el probuyla dinlenerek doğrulanır. Katalogda bu iş için GUTERMANN AQUASCOPE 550 – Su Kayıp Kaçak Tespit Dedektörü bulunur (katalog, Ağustos 2026; AquaScope 550 üretici veri sayfası, Ocak 2013):

• Frekans kaydırma, PVC ve büyük çaplı boruda 30 Hz altında kalan kaçak gürültüsünü 4 kademede duyulur banda taşır.
• Amplifikasyon 100 dB'den büyüktür; 3 ön ayarlı filtre ve 40 Hz bloklarla programlanan manuel filtre vardır.
• Minimum seviye profili trafikten bağımsız en düşük gürültüyü kaydeder; son 8 ölçümün grafiği kaçağa yaklaşılıp yaklaşılmadığını gösterir.

AQUASCOPE 550'nin yer ve el probu mikrofonları IP67 sınıfındadır; Teknik Usuller Tebliği yer mikrofonu için en az IP65 ve eğitimli kullanıcı ister (Madde 16). Cihazın pil tipi katalogda ve üretici veri sayfasında farklı yazıldığı için pil tipini ve bir pille çalışma süresini teklifte sorun.

AQUASCOPE 550 bölge taramaz: kaçağın bölgesi bilinmiyorsa önce alt bölgenin gece debisine, sonra kalıcı izlemeye veya korelatöre bakılır. Diğer mikrofon ve dinleme setleri akustik dinleme mikrofonları arasında yer alır.

Aykome'nin İSKİ Beyoğlu Şubesi ile yürüttüğü çalışmada Zonescan Alpha'nın gösterdiği ilk kaçak noktası AQUASCOPE 550 ile dinlenerek doğrulandı: Galata Kulesi'nin abone bağlantı parçası delinmişti. Yaklaşık 10 km'lik izlenen hatta toplam 7 arıza noktası belirlenip tamir edildi.

Boru patlağında dinleme cihazıyla çalışacaksanız su arıza tespit cihazıyla boru patlağı bulma rehberini okuyun.

Kamerayı akustik tespitin yerine düşünüyorsanız kameralı tespit ile akustik tespitin farkı karşılaştırmasına bakın.

Sahada kaçak tespit zincirini ne bozar?

Kaçak tespit zincirini sahada dört durum bozar; her birinin katalogda bir karşılığı vardır:

1. Sürekli mekanik gürültü: trafo, pompa, jeneratör ve klima sesi kaydedicide kaçak gibi okunur. Zonescan Alpha bu gürültüyü spektrum analiziyle ayıklar (Zonescan Alpha üretici veri sayfası, Mayıs 2023); operatör pompa ve trafo merkezini saha gözlemi olarak yazılıma ekler.
2. Çalınan veya yerinden oynatılan kaydedici: Zonescan Alpha otomatik uyarı verir.
3. Plastik ve büyük çaplı boru: kaçak sesi düşük frekansta kalır ve zayıflar. Karşılığı korelatörde hidrofon, dinlemede frekans kaydırmadır.
4. Yanlış boru güzergâhı: CBS'deki güzergâh sahadakinden farklıysa korelasyonun mesafe hesabı yanılır. Zonescan Alpha'nın yöneltme sihirbazı CBS verisindeki hatayı düzeltmeye yardım eder; güzergâh bilinmiyorsa önce altyapı tespiti ve boru güzergâhı haritalandırma yapılır.

Su kayıp kaçak ekipmanı şartnamesine hangi maddeler yazılır?

Su kayıp kaçak ekipmanı şartnamesine marka ve model değil, performans kriteri yazılır: koruma sınıfı, pil ömrü, haberleşme yolu, yanlış alarm ayıklama ve plastik boru kabiliyeti.

Teklifler çoğu zaman kapsamda ayrışır: kurulum, GPRS hattı ve yazılım erişimi bir teklifte dahil, diğerinde ayrı kalem olabilir. Teklif listesindeki belgeleri Aykome teklifinde de arayın. Cihaz setini şebeke profiline göre seçerken belediyeler için su kaçak tespit cihazı seçimi rehberindeki ölçütleri kullanın.

Aykome kaçak tespitini sahada hizmet olarak da yapar: sahada fiziki su kaybı ve kaçak tespiti hizmeti kapsamını inceleyin.

Kalıcı izleme, korelatör ve dinleme cihazlarının tamamını su kaybı tespit, hat tespit ve kanal görüntüleme sistemleri kategorisinde inceleyebilirsiniz.

İdarenin diğer ölçüm ve izleme işleri için belediyeler ve su idareleri için ölçüm ve izleme çözümleri sayfasına bakın.

Sıkça sorulan sorular

Kalıcı kaçak izleme sistemi bir kaçağı ne kadar sürede bildirir?

GUTERMANN Zonescan Alpha kalıcı izleme sisteminde kaçak, katalog açıklamasına (Ağustos 2026) göre oluştuktan sonra bir veya birkaç gün içinde, ZoneScan Alpha üretici veri sayfasına (Mayıs 2023) göre bir gün içinde bildirilir. Üretici veri sayfasında (Mayıs 2023) konum hassasiyeti, sızıntı gürültüsüne bağlı olarak 1 m verilir.

Kalıcı izleme kurulu bölgede korelatöre ve dinleme cihazına hâlâ gerek var mı?

Evet. Kalıcı gürültü kaydedici ağı kaçağın yerini gösterir, ancak kazı kararı dinlemeyle verilir. İSKİ Beyoğlu'ndaki çalışmada Zonescan Alpha'nın gösterdiği ilk kaçak noktası AQUASCOPE 550 ile dinlenerek doğrulandı. Aquascan 620L korelatör de ağın verdiği konumun ikinci kontrolünde ve ağın kapsamadığı hatlarda kullanılır.

Gürültü kaydediciler çalınırsa veya yerinden oynatılırsa ne olur?

Zonescan Alpha, çalınan veya yerinden oynatılan gürültü kaydedici için otomatik uyarı verir. Bakım ekranında her kaydedicinin son iletişim tarihi de görünür. Üretici veri sayfasındaki donanım seçeneklerinde kaydediciler için hırsızlığa karşı çelik halka bulunur. Uyarı hırsızlığı önlemez, kaybın erken görülmesini sağlar.

Akıllı sayaç (AMI) ağı olan idare kaçak tespitini bu ağ üzerinden yapabilir mi?

Koşullu olarak yapabilir. Zonescan AMI Entegre Kaçak Tespit Sistemi akustik gürültü kaydedicileri idarenin iki yönlü AMI ağına bağlar; veri günde bir kez iletilir, analiz ofiste yapılır. Bu yol yalnız katalogda entegre olduğu belirtilen iki AMI sisteminden birini işleten idarede geçerlidir, diğer idarelerde kaydediciler Zonescan Alpha'nın kendi radyo ağıyla çalışır.

Yönetmelik kaçak tespit ekipmanında hangi koruma sınıfını istiyor?

Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği Teknik Usuller Tebliği, 16. maddesinde korelasyon cihazı sensörleri ve veri kaydediciler için IP68 koruma sınıfı ister; veri kaydedicide askeri tip port da aranır. Yer mikrofonu için asgari sınıf IP65'tir. Yer mikrofonuyla dinlemede ayrıca sessiz ortam ve dış sesi geçirmeyen kulaklık gerekir.

Su kayıpları yıllık raporu Bakanlığa ne zaman gönderilir?

Su Kayıplarının Kontrolü Yönetmeliği'nin 10. maddesine göre yıllık rapor ve envanter formları, takip eden yılın Şubat ayı sonuna kadar Bakanlığa gönderilir. Teknik Usuller Tebliği'nin 38. maddesine göre büyükşehirlerde her ilçe için ayrı form doldurulur. Rapor ayrıca bir yıl süreyle internette yayımlanır.